نشست چهارم از سلسله نشستهای «عرفان حافظ» در تاریخ ۹۵/۱۱/۲۶ در دانشگاه یزد برگزار شد.
در این نشست دکتر محمد خدادادی به بحث دربارهی وحدت وجود، تجلّی، حرکت حبّی، مراتب وجود و فنای فیالله از دیدگاه حافظ پرداختند.
ایشان در سخنان خود ضمن توضیح انواع توحید، به توضیح توحید عرفانی یا همان «وحدت صمدی وجود» پرداختند و علاوه بر بیان دلایل این نوع توحید با ارائه شواهدی نشان دادند که توحید حافظ از نوع توحید وجودی یا همان وحدت وجود است. حافظ معتقد است که هر چه هست خداست و کثرات، تجلیات و فروغ روی حقتعالی هستند نه چیزی غیر از او و جدای از او. حافظ معتقد است که حق تعالی به دلیل عشق به ذات خویشتن که عرفا به «حرکت حبّی» تعبیر میکنند، تجلی کرده است و هر چه هست محصول این عشق ازلی و ابدی است.
دکتر خدادادی در ادامه توضیح دادند که اگر چه در اشعار حافظ به صورت طبقه بندی شده و منسجم به بحث مراتب وجود و تجلیات الهی پرداخته نشده است اما از لابهلای اشعار میتوان به این موضوع پیبرد که از دیدگاه او هستی دارای مراتبی است و عشق العی در همه این مراتب سریان دارد و در عالم انسانی به کمال ظهور رسیده است.
علاوه بر این حافظ معتقد است که انسان با سیر و سلوک و طی کردن قوس صعود و به فعلیّت رساندن عشق الهی در وجود خود میتواند به عالیترین مرتبهی وجود که همان یگانگی با حق و یا فنای فیالله است دست یابد. حافظ در ضمن اشعارش دیگران را با این مقام دعوت می کند و همچنین تجربیات خود در این زمینه را بیان میدارد.
با توجه به ابیات حافظ مشخص میشود که دیدگاه هستی شناسانهی او مبتنی بر نظریهی تجلّی است و توحید او نیز از نوع وحدت صمدی وجود است که جان مایهی اصلی عرفان اسلامی است.
