احمدبن محمّد غزّالی طوسی، مُکنّی به ابوالفتوح و ملقّب به مجدالدّین، برادر کوچکتر امام محمّد غزّالی است. زمان ولادت او را میانة سالهای 451 تا 455 هجری قمری[1] در طابران طوس دانستهاند. پدر وی «به شغل بافندگی اشتغال داشته و با اینکه بهرهای از سواد نداشته، اما مردی صاحب حال بوده و غالباً به مجالس وعظ و محافل علما و فقها تردّد می نموده»[2] است.
احمد غزّالی در کودکی پدر را از دست داد و همراه برادرش محمّدغزّالی، تحت سرپرستی دوستِ صوفی مسلک پدرش، احمد رادکانی قرار گرفت و مقدمات فقه را نیز نزد او آموخت.[3]
استادِ احمد غزّالی در طریقت شیخ ابوبکر نسّاج طوسی بود[4] که «استادِ ابوحامد هم بود».[5] با آنکه احمد غزّالی در فقه تبحر داشت، اما غالباً به انزوا و عزلت متمایل بود.[6] یکی از خصوصیّات ویژة وی توجّه به عشق مجازی است. گفته شده است که «وی عشق مجازی را مقدمة عشق حقیقی می دانست و جمال هستی را پرتوی از جمال ابدی تلقّی می کرد».[7] از دیگر ویژگی های جالب توجّه او، دفاعیاتش از شیطان است تا آنجا که به ابلیس، لقب «سیّد الموحّدین» داد، و این امر همراه با مجالس سماع او، سبب می شد که دیگران او را مورد طعن و سرزنش قرار دهند.[8] احمد غزّالی مانند سایر صوفیان، اغلب در سفر بود. وی بیشتر عمر خود را در شهرهای ری و قزوین و همدان گذراند؛ امّا گاه نیز به بغداد میرفت و مجالس وعظ برگزار می کرد که بسیار مورد توجّه مردم قرار می گرفت.[9]
از احمد غزّالی چندین اثر مکتوب بر جای مانده است؛ از آن جمله، «لباب الاحیاء» که خلاصه ای از احیاء علوم الدّین برادرش محمّد غزّالی است. رساله ای در باب سماع به نام «بوارق الالماع» نیز به او منسوب است. از دیگر رسایل او «التَّجرید فی کَلِمَةِ التَّوحید» است. همچنین، ترجمه رسالةالطیر برادرش امام محمّد غزّالی را نیز به او منسوب کرده اند.[10] مهمترین اثر وی کتاب «سوانح العشاق» است که نخستین «اثر مستقلی است که به زبان فارسی دربارۀ عشق نوشته شده است»[11] و به اعتقاد برخی محقّقین، جامع ترین کتاب تألیف شده در باب عشق، در زبان فارسی به شمار می رود.[12]
دربارة سالِ وفات احمد غزّالی نیز نظرها متفاوت است. برخی آن را به سال 520 هـ .ق[13] و گروهی میانۀ سالهای 517 تا 520 هـ .ق[14] در قزوین ذکر کرده اند.
(برگرفته شده از کتاب: شمس عارفان، نوشته سرکار خانم دکتر فاطمه محمدی عسکرآبادی)
[1] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 149.
[2] . احمد مجاهد، مقدمۀ مجموعه آثار فارسی احمد غزّالی، ص 19.
[3] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 149.
[4] . عبدالرّحمان جامی، نفحات الانس، ص 379.
[5] . قاسم انصاری، مبانی عرفان و تصوّف، ص 157.
[6] . عبدالحسین زرّین کوب، ارزش میراث صوفیه، ص 71.
[7] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 149.
[8] . عبدالرحمن بن اسحاق زجاجی، مجالس العلماء، ص32 و ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ص240.
[9] . عبدالحسین زرّین کوب، جستجو در تصوّف ایران، ص 103.
[10] . همان، صص 109 -110.
[11] . نصرالله پورجوادی، مقدمه سوانح العشاق احمد غزّالی، ص پنج.
[12] . احمد مجاهد، مقدمه شرح سوانح (سه شرح بر سوانح العشاق احمد غزّالی)، ص هفت.
[13] . عبدالحسین زرّین کوب، جستجو در تصوّف ایران، ص 110.
[14] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 150.