احمدبن محمّد غزّالی طوسی، مُکنّی به ابوالفتوح و ملقّب به مجدالدّین، برادر کوچکتر امام محمّد غزّالی است. زمان ولادت او را میانة سالهای 451 تا 455 هجری قمری[1] در طابران طوس دانسته­اند. پدر وی «به شغل بافندگی اشتغال داشته و با اینکه بهره­ای از سواد نداشته، اما مردی صاحب حال بوده و غالباً به مجالس وعظ و محافل علما و فقها تردّد می­ نموده»[2] است.

احمد غزّالی در کودکی پدر را از دست داد و همراه برادرش محمّدغزّالی، تحت سرپرستی دوستِ صوفی مسلک پدرش، احمد رادکانی قرار گرفت و مقدمات فقه را نیز نزد او آموخت.[3]

استادِ احمد غزّالی در طریقت شیخ ابوبکر نسّاج طوسی بود[4] که «استادِ ابوحامد هم بود».[5] با آنکه احمد غزّالی در فقه تبحر داشت، اما غالباً به انزوا و عزلت متمایل بود.[6] یکی از خصوصیّات ویژة وی توجّه به عشق مجازی است. گفته شده است که «وی عشق مجازی را مقدمة عشق حقیقی می­ دانست و جمال هستی را پرتوی از جمال ابدی تلقّی می­ کرد».[7] از دیگر   ویژگی­ های جالب توجّه او، دفاعیاتش از شیطان است تا آنجا که به ابلیس، لقب «سیّد الموحّدین» داد، و این امر همراه با مجالس سماع او، سبب می­ شد که دیگران او را مورد طعن و سرزنش قرار دهند.[8] احمد غزّالی مانند سایر صوفیان، اغلب در سفر بود. وی بیشتر عمر خود را در شهرهای ری و قزوین و همدان گذراند؛ امّا گاه نیز به بغداد می­رفت و مجالس وعظ برگزار می­ کرد که بسیار مورد توجّه مردم قرار می­ گرفت.[9]

از احمد غزّالی چندین اثر مکتوب بر جای مانده است؛ از آن جمله، «لباب­ الاحیاء» که خلاصه­ ای از احیاء علوم­ الدّین برادرش محمّد غزّالی است. رساله­ ای در باب سماع به نام «بوارق­ الالماع» نیز به او منسوب است. از دیگر رسایل او «التَّجرید فی کَلِمَةِ التَّوحید» است. همچنین، ترجمه رسالة­الطیر برادرش امام محمّد غزّالی را نیز به او منسوب کرده ­اند.[10] مهم­ترین اثر وی کتاب «سوانح العشاق» است که نخستین «اثر مستقلی است که به زبان فارسی دربارۀ عشق نوشته شده است»[11] و به اعتقاد برخی محقّقین، جامع­ ترین کتاب تألیف شده در باب عشق، در زبان فارسی به شمار می­ رود.[12]

دربارة سالِ وفات احمد غزّالی نیز نظرها متفاوت است. برخی آن را به سال 520 هـ ­­­.ق[13] و گروهی میانۀ سالهای 517 تا 520 هـ­ .ق[14] در قزوین ذکر کرده ­اند.

(برگرفته شده از کتاب: شمس عارفان، نوشته سرکار خانم دکتر فاطمه محمدی  عسکرآبادی)

[1] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 149.

[2] . احمد مجاهد، مقدمۀ مجموعه آثار فارسی احمد غزّالی، ص 19.

[3] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 149.

[4] . عبدالرّحمان جامی، نفحات الانس، ص 379.

[5] . قاسم انصاری، مبانی عرفان و تصوّف، ص 157.

[6] . عبدالحسین زرّین کوب، ارزش میراث صوفیه، ص 71.

[7] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 149.

[8] . عبدالرحمن بن اسحاق زجاجی، مجالس العلماء، ص32 و  ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ص240.

[9] . عبدالحسین زرّین کوب، جستجو در تصوّف ایران، ص 103.

[10] . همان، صص 109 -110.

[11] . نصرالله پورجوادی، مقدمه سوانح­ العشاق احمد غزّالی، ص پنج.

[12] . احمد مجاهد، مقدمه شرح سوانح (سه شرح بر سوانح ­العشاق احمد غزّالی)، ص هفت.

[13] . عبدالحسین زرّین کوب، جستجو در تصوّف ایران، ص 110.

[14] . مهدی دهباشی و سیدعلی اصغر میرباقری فرد، تاریخ تصوّف، ص 150.

نوشتن دیدگاه